De regering-Van Rompuy schoot in november 2008 een 'Nationale Pensioenconferentie' op gang, over de hervorming van ons pensioen. Sindsdien hebben we er echter niets meer van vernomen, weet BRUNO TOBBACK . Daarom geeft hij nu zelf een aanzet.

Concluderen dat het pensioenstelsel onbetaalbaar wordt, is te kort door de bocht. Betaalbaarheid hangt immers samen met maatschappelijke prioriteiten.

Het Belgische pensioenstel staat onder druk. Naast de inmiddels bekende demografische ontwikkelingen blijven ook socio-economische factoren de kosten van de pensioenen stelselmatig opdrijven: de tewerkstelling van oudere werknemers is schrijnend laag en neemt niet toe.

Niemand twijfelt er nog aan dat de kosten van ons pensioenstelsel de komende jaren stevig zullen toenemen. De druk op de werkenden om die stijgende kosten te dragen wordt zo groot dat de organisatiestructuur van de pensioenen zelf onder druk komt. Gemorrel in de marge om hier en daar wat op de kosten te beknibbelen zal niet meer volstaan om het stelsel te redden.

Concluderen dat het pensioenstelsel onbetaalbaar wordt, is echter te kort door de bocht. Betaalbaarheid hangt immers samen met maatschappelijke prioriteiten: strikt genomen is de pensioenen van de babyboomers betalen slechts een tijdelijk probleem dat we kunnen opvangen door tijdelijk meer middelen te voorzien. Wie over het pensioenstelsel wil debatteren, moet dus goed weten wat hij of zij er in de toekomst van verwacht.

Laten we het dan ook eerst hebben over de gewenste structuur van het pensioenstelsel, vooraleer we dramatisch klinkende maar in wezen erg punctuele en ad hoc besparings- of hervormingsvoorstellen formuleren.

Maar de regering krijgt het woord 'garantie' blijkbaar alleen over de lippen als het om banken gaat. We begrijpen natuurlijk ook dat die boodschap niet vrijblijvend is: ze impliceert dat, als we het goede van het stelsel willen redden, er op korte en middellange termijn meer mensen aan het werk moeten (blijven) en er extra budgetten nodig zijn voor de pensioenen.

We denken niet dat we de uitdagingen nog verder voor ons uit kunnen schuiven. Daarom nodigen wij, gevraagd of niet, de regering uit om samen met ons een versnelling hoger te schakelen. We zijn bereid te helpen om het huidige stelsel te hervormen en mee te denken over haalbare en solidaire maatregelen die de pensionering van de babyboomgeneratie moeten helpen opvangen. Maar we willen vooral ook een debat over de architectuur van een duurzaam en toekomstgericht pensioenstelsel. Eerst moeten de maatschappelijke doelstellingen helder gemaakt worden, pas daarna kan de economische efficiëntie van het stelsel gemaximaliseerd worden.

En meteen geven we een voorzet van het soort debat dat we willen aangaan. Schematisch kunnen we twee doelstellingen onderscheiden die mensen nastreven in de opbouw van hun pensioen: ze proberen hun consumptiemogelijkheden gelijkmatig te spreiden over hun hele leven en ze proberen zich in te dekken tegen het risico dat zij langer zouden leven dan hun bijeengespaard kapitaal zou toelaten. Van daaruit pleiten wij voor een publiek pensioenstelsel dat ruwweg de volgende vier objectieven nastreeft.

Eén: de bestrijding van armoede bij ouderen. Het huidige stelsel is doeltreffend: zonder de sociale uitkeringen en de pensioenen zou meer dan negentig procent van de ouderen een armoederisico lopen. Nu is dat 25 procent. Maar onze ambities liggen hoger: die 25 procent moet dalen. Het verlies aan arbeidsproductiviteit door ouderdom mag niet leiden tot armoede.

Twee: mensen in hun pensioensplannen ondersteunen en versterken. We weten dat mensen individueel doorgaans onvoldoende sparen voor hun oude dag. Maar de risico's groeperen en het overheidsapparaat doelmatig gebruiken leidt tot efficiënter sparen. Publieke voorzieningen kunnen mensen dus niet alleen behoeden voor de gevolgen van hun eigen inschattingsfouten, ze kunnen ook de efficiëntie van hun individuele streven verhogen.

Drie: het inkomen herverdelen. Als aanvulling voor een herverdeling via inkomensbelastingen kan een pensioenstelsel ook herverdelen op basis van de levenscyclus, waarbij de pensioenen van hoge lonen en lage lonen een beetje in balans worden gebracht. Een pensioenstelsel laat bovendien ook toe om te herverdelen ten voordele van bepaalde beroepscategorieën en -statuten, of in functie van aangeboren talenten of eventuele tegenslagen. Het debat daarover moet niet één groep viseren, maar over statuten, leeftijden en stelsels heen zoeken naar een eerlijke verdeling van de pensioeninkomens.

Vier: de arbeidsmarkt activeren. Het pensioenstelsel is een doeltreffend activeringsinstrument: een adequaat pensioenstelsel kan de overheid toelaten om de arbeidsmarktparticipatie van (vooral oudere) werknemers te stimuleren. Zo kan bijvoorbeeld een meer eenduidige relatie tussen een extra jaar werken en extra pensioen oudere werknemers zelf doen vragen om langer aan de slag te blijven.

Het zijn de invulling van de publieke doelstellingen en het afwegen van hun relatieve belang die voor ons de basis moeten vormen van de tot nog toe geheime 'Nationale Pensioenconferentie'. Wij gaan op zoek naar een nieuw of hernieuwd sociaal contract met ouderen en werkenden en we nodigen de meerderheid uit om een ruim draagvlak te zoeken voor het pensioenstelsel dat het best onze maatschappelijke objectieven realiseert.

Want hoe precair de toestand van onze overheidsfinanciën ook is, de kostprijs van het pensioenstelsel is uiteindelijk ondergeschikt aan armoede bestrijden, individuele spaarobjectieven ondersteunen, loopbaanverdiensten billijk verdelen en oudere werknemers aan het werk krijgen én houden.

(De Standaard, 05/10/2009)